Ο Σοπέν, ο Πικάσο, ο Καβάφης, ο Σεφέρης κ.ά. απαντούν στο ερώτημα περί τέχνης εν καιρώ πολέμου…

- Ποιος μιμείται τον Χίτλερ;

γράφει ο ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΣΚΑΡΠΕΛΛΟΣ

 

Διαχρονική η σχέση Τέχνης και Πολιτικής, με τις κρίσεις να οξύνονται σε περιόδους πολέμου. «Αυτή η εποχή δεν είναι για ποίηση και παρόμοια πράγματα» αποφαίνεται ο ποιητής. Ενώ ο άλλος ομότεχνος διερωτάται: «Μα ποιος με πόνο θα μιλήσει για όλα αυτά;».

Το ερώτημα προαιώνιο, το χειρίζεται αριστοτεχνικά ο Καβάφης στον περίφημο «Δαρείο» του, όπου ο αυλοκόλακας ποιητής Φερνάζης αισθάνεται ότι ο πόλεμος τού ανατρέπει τα σχέδια: «Πού ο ένδοξός μας βασιλεύς με ελληνικά ποιήματα να ασχοληθεί; Μέσα σε πόλεμο – φαντάσου, ελληνικά ποιήματα!».

Ασφαλώς το θέμα δεν περιορίζεται στην ποίηση, αλλά επεκτείνεται σε κάθε μορφή τέχνης. Λέγεται πως όταν οι Γερμανοί εισήλθαν στο Παρίσι κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αναζητώντας προς κατάσχεσιν καλλιτεχνικούς θησαυρούς ανακάλυψαν την «Γκουέρνικα» και ερώτησαν τον άρτι προσαχθέντα δημιουργό της, τον Πικάσο: «Αυτόν τον πίνακα εσείς τον κάνατε;». Εκείνος δε, αναφερόμενος στις θηριωδίες που απεικονίζει, απάντησε: «Όχι, εσείς!».

Ποιος μιμείται σήμερα τον Χίτλερ βομβαρδίζοντας αμάχους στα εμπορικά κέντρα των πόλεων και στα χωριά των ομογενών μας; Ο ομόδοξος Πούτιν, επιβεβαιώνοντας πως η Ιστορία επαναλαμβάνεται σαν αήθης φάρσα! Το δε προαιώνιο ερώτημα περί τέχνης και εποχής παραμένει επίκαιρο…

Άλλωστε η Ιστορία και πάλι μαρτυρεί πως οι ιμπεριαλιστικές αυτοκρατορίες ανάλογα συμπεριφέρονταν στο διάβα της. Αν μεταφερθούμε στον 19ο αιώνα αίφνης θα δούμε πάλι πρωταγωνίστρια πολεμικής εισβολής την Τσαρική Ρωσία στην Πολωνία και πώς η Τέχνη αντιμετώπισε εκείνη την τραγωδία:

Σύμφωνα με τις αποφάσεις τού οπισθοδρομικού (και ειρήσθω εν παρόδω ανθελληνικού) Συνεδρίου τής Βιέννης (1815), η Ρωσική Αυτοκρατορία προσάρτησε την Βαρσοβία. Αμέσως ξέσπασαν εξεγέρσεις τις οποίες οι τσαρικές δυνάμεις κατέπνιξαν. Το 1830 οι Πολωνοί πατριώτες πραγματοποίησαν την Νοεμβριανή Εξέγερση, που εξελίχθηκε σε πόλεμο ευρείας κλίμακας με την Ρωσία, αλλά η αντιστασιακή Πολωνική Εθνική Κυβέρνηση ηττήθηκε από τον ρωσικό στρατό το 1831.

Μετά την ήττα, χιλιάδες Πολωνοί μαχητές και άλλοι μετανάστευσαν στην Δυτική Ευρώπη. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως η Μεγάλη Μετανάστευση, κυριάρχησε σύντομα στην πολωνική πολιτική και πνευματική ζωή. Μαζί με τους ηγέτες τού κινήματος τής ανεξαρτησίας, η πολωνική κοινότητα στο εξωτερικό περιελάμβανε τα μεγαλύτερα πολωνικά λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά αναστήματα, συμπεριλαμβανομένων των Ρομαντικών ποιητών Άνταμ Μιτσκιέβιτς, Γιούλιους Σλοβάτσκι και Τσίπριαν Νόρβιντ, καθώς και τού συνθέτη Φρεντερίκ Σοπέν.

O Σοπέν (1810-1849) ήταν ένας από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους τού ρομαντισμού στην μουσική και από τους μεγαλύτερους πιανίστες τής εποχής του. Συνθέσεις του συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα έργα τού πιανιστικού ρεπερτορίου.

Στις 2 Νοεμβρίου 1830 ο νεαρός Σοπέν ξεκίνησε από την Βαρσοβία για το δεύτερο ταξίδι του στην Βιέννη. Έφτασε στην πρωτεύουσα των Αψβούργων στις 23 Νοεμβρίου και ενώ ανέμενε να τον καλέσουν να παίξει πιάνο, πληροφορήθηκε την εξέγερση των Πολωνών κατά των Ρώσων και θέλησε να επιστρέψει στην Βαρσοβία, για να πολεμήσει. Οι γονείς του τον απέτρεψαν και τότε αποφάσισε να μεταβεί στο Παρίσι. Μέχρις ότου εκδοθεί το διαβατήριό του, μελοποιούσε πατριωτικά ποιήματα.

Όταν τελικά κατάφερε να φθάσει στην Γερμανία και έμαθε ότι η Βαρσοβία είχε πέσει στα χέρια των Ρώσων, η απελπισία του τον έφερε στα πρόθυρα τής κατάρρευσης.

Αφού βεβαιώθηκε ότι η εξέγερση των Πολωνών τού 1830 είχε συντριβεί από τα ρωσικά στρατεύματα, έγραψε την Σπουδή σε Ντο ελάσσονα (Op. 10, No. 12), την περίφημη «Επαναστατική Σπουδή», που έμεινε επίσης γνωστή και ως Revolutionary ή ο Βομβαρδισμός τής Βαρσοβίας. Ο συνθέτης την αφιέρωσε στον Φραντς Λιστ και την δημοσίευσε πρώτη φορά το 1833, μαζί με τις άλλες Opus 10, στην Γαλλία, Γερμανία και Αγγλία. Πρόκειται για την τελευταία από το πρώτο σετ των σπουδών τού Σοπέν.

Η επίδραση των πολεμικών γεγονότων στον Σοπέν είναι ξεκάθαρη: Η συγκεκριμένη σπουδή, σε αντίθεση με τις πρώτες του, διακατέχεται από εκφραστικότητα και ρομαντισμό. Είναι δε γραμμένη ως άσκηση για το αριστερό χέρι και παρουσιάζει ιδιαίτερη πολυπλοκότητα…

Επομένως: Ρωσικός επεκτατισμός σήμερα και τότε και πάντοτε! Η δε Τέχνη ανέκαθεν παρούσα! Το ξεκαθάρισε ωραιότατα ο μεγάλος μας Νομπελίστας Γιώργος Σεφέρης στο δοκίμιό του «Η Τέχνη και η Εποχή».